กัญชาสายพันธุ์พื้นเมืองไทย (Thai Landrace): ความหมายที่แท้จริงของสายพันธุ์ไทย

สรุปใจความสำคัญ

คำว่า “สายพันธุ์ไทย” (Thai strain) ไม่ได้มีความหมายเพียงหนึ่งเดียว ในความเป็นจริง คำนี้อาจหมายถึงกัญชาสายพันธุ์พื้นเมืองแท้ของไทย (Thai landrace ซึ่งเป็นกลุ่มประชากรพืชดั้งเดิมที่ปรับตัวและสืบทอดมาหลายชั่วอายุในประเทศไทย) สายพันธุ์ผสม (hybrid) ที่ยืมชื่อไทยไปตั้ง หรือสายพันธุ์ทั่วไปที่เพียงแค่นำมาปลูกบนผืนดินไทย ทั้งนี้ มีเพียงประเภทแรกเท่านั้นที่มีพันธุกรรมดั้งเดิมของไทยอย่างแท้จริง ในอดีต พืชกลุ่มนี้คือพืชทรงสูงในกลุ่ม ซาติวา (sativa) ซึ่งเป็นต้นกำเนิดชื่อเสียงของ Thai Stick

ข้อมูลสำคัญ

• สายพันธุ์พื้นเมือง (landrace) คือกลุ่มประชากรพืชดั้งเดิมที่ปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมท้องถิ่น ไม่ใช่สายพันธุ์ที่เพาะพันธุ์ในร่มหรือในระบบปิด กัญชาสายพันธุ์พื้นเมืองไทยแท้จึงถือกำเนิดขึ้นจากผืนดิน ปริมาณน้ำฝน และแสงแดดตามธรรมชาติของประเทศไทย

• ประเทศไทยเริ่มเป็นที่รู้จักในระดับสากลตั้งแต่ช่วงปลายทศวรรษ 1960 จากกรรมวิธีการบ่มและพันดอกกัญชาเป็นช่อแน่นที่เรียกว่า “Thai sticks” (Sommano et al., 2022, Journal of Cannabis Research 4:10)

• กัญชาเคยถูกควบคุมตามกฎหมายครั้งแรกภายใต้พระราชบัญญัติกัญชา พ.ศ. 2477 และจัดเป็นยาเสพติดให้โทษตามพระราชบัญญัติยาเสพติดให้โทษ พ.ศ. 2522 ก่อนที่ กระทรวงสาธารณสุข จะปลดกัญชาออกจากบัญชียาเสพติดให้โทษประเภท 5 เมื่อวันที่ 9 มิถุนายน 2022 โดย ณ วันที่ 28 ตุลาคม 2026 ดอกกัญชายังไม่ได้ถูกนำกลับเข้าสู่บัญชียาเสพติดให้โทษ

• งานวิจัยปี 2025 ในวารสาร Biodiversitas ได้เผยแพร่ผลการถอดรหัสจีโนมทั้งตัว (whole-genome sequencing) เป็นครั้งแรกของ “หางกระรอกภูพาน” ซึ่งเป็นสายพันธุ์ดั้งเดิมของไทยที่มีความเชื่อมโยงกับเทือกเขาภูพานในภาคอีสาน

• สายพันธุ์ซาติวายอดนิยมหลายรายการในปัจจุบันนำชื่อไทยไปใช้ หรืออ้างว่ามีต้นกำเนิดจากไทยโดยไม่มีเอกสารปฐมภูมิที่ตรวจสอบย้อนกลับได้

”สายพันธุ์ไทย” บนเมนูหรือซองเมล็ดพันธุ์หมายถึงอะไร?

ผู้ที่มองหากัญชาสายพันธุ์ไทยส่วนใหญ่มักต้องการทราบว่าตนเองกำลังเลือกพันธุกรรมท้องถิ่นแท้ๆ หรือไม่ ทว่าข้อมูลบนฉลากขวดโหลหรือซองเมล็ดพันธุ์เพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอที่จะให้คำตอบ ในทางปฏิบัติ คำนี้มักครอบคลุม 3 รูปแบบที่แตกต่างกัน:

• สายพันธุ์พื้นเมืองแท้: กลุ่มประชากรพืชผสมเปิดที่ปรับตัวเข้ากับดิน ศัตรูพืช และวัฏจักรมรสุมของไทยมาเป็นเวลาหลายสิบปี ผ่านการคัดเลือกและดูแลโดยเกษตรกรในท้องถิ่น ซึ่งในปัจจุบันมีเพียงไม่กี่สายพันธุ์ที่มีเอกสารบันทึกอย่างเป็นทางการ

• สายพันธุ์ผสมชื่อไทย: สายพันธุ์ลูกผสมยุคใหม่ที่ใช้คำว่า “Thai” ในชื่อทางการค้า เนื่องจากธนาคารเมล็ดพันธุ์นำพันธุกรรมต้นกำเนิดจากไทยไปร่วมผสมในสายตระกูล แม้ชื่อจะสะท้อนถึงประวัติศาสตร์ แต่ลักษณะของต้นกัญชาที่อยู่ตรงหน้าอาจแทบไม่มีความใกล้เคียงกับสายพันธุ์ดั้งเดิม

• สายพันธุ์ที่ปลูกในประเทศไทย: ฟาร์มเชิงพาณิชย์หลายแห่งในไทยปลูกสายพันธุ์สากลยอดนิยมที่มีพันธุกรรมต้นกำเนิดจากอเมริกาเหนือหรือยุโรป การนำสายพันธุ์นำเข้ามาปลูกใต้แสงแดดของไทยไม่ได้ทำให้พืชนั้นกลายเป็นสายพันธุ์พื้นเมืองไทยแต่อย่างใด

คู่มือของเราเกี่ยวกับ ระบบการจำแนกประเภทสายพันธุ์กัญชาในประเทศไทย อธิบายรายละเอียดว่าเหตุใดการจัดหมวดหมู่อย่างกว้างๆ จึงมักคลาดเคลื่อน และคำว่า “สายพันธุ์ไทย” ก็มีความซับซ้อนในทำนองเดียวกัน

Landrace คืออะไร และเหตุใดจึงมีความสำคัญ?

แลนด์เรซ (Landrace หรือสายพันธุ์พื้นเมือง) คือกลุ่มประชากรพืชที่พัฒนาขึ้นในพื้นที่ทางภูมิศาสตร์เฉพาะ ผ่านการคัดสรรโดยสภาพแวดล้อมตามธรรมชาติและวิถีการเพาะปลูกแบบดั้งเดิม โดยไม่ได้ผ่านห้องปฏิบัติการสมัยใหม่หรือโครงการคัดสายพันธุ์แบบปิด พันธุกรรมของพืชกลุ่มนี้ไม่ได้ถูกปรับแต่งเพื่อแยกคุณลักษณะใดคุณลักษณะหนึ่งเป็นพิเศษ แต่เป็นการสั่งสมความทนทานต่อสภาพแวดล้อมมาอย่างยาวนาน

สิ่งนี้มีความสำคัญเนื่องจากสายพันธุ์พื้นเมืองคือฐานพันธุกรรมดั้งเดิม นักพัฒนาพันธุ์ในยุคต่อมาต่างนำพันธุกรรมจากกลุ่มพืชเหล่านี้ไปผสมข้ามสายพันธุ์จนกลายมาเป็นตัวเลือกที่วางจำหน่ายตามร้านกัญชาในปัจจุบัน หากสูญเสียสายพันธุ์พื้นเมืองไป ย่อมหมายถึงการสูญเสียสายตระกูลทางพันธุกรรมที่ไม่อาจหามาทดแทนได้ ปัจจุบันประเทศไทยยังไม่มีการจัดทำทะเบียนพันธุกรรมกัญชาสายพันธุ์พื้นเมืองที่ผ่านการรับรองระดับชาติอย่างเป็นทางการ ทำให้ข้อมูลในตลาดเชิงพาณิชย์ยังคงอิงกับการสื่อสารทางการตลาดเป็นหลัก

ที่มาของชื่อเสียง Thai Stick

Thai stick ดั้งเดิมคือกรรมวิธีการเตรียมผลผลิต ไม่ใช่ชื่อสายพันธุ์เฉพาะทางพฤกษศาสตร์ งานวิจัยทบทวนวรรณกรรมในปี 2022 ใน Journal of Cannabis Research โดย Sommano และคณะ ระบุว่าผู้ปลูกในไทยเริ่มพัฒนาเทคนิคนี้ขึ้นตั้งแต่ช่วงปลายทศวรรษ 1960 โดยนำช่อดอกกัญชาที่เก็บเกี่ยวแล้วมามัดรวมกันให้แน่นรอบก้านไม้ไผ่ จนกลายมาเป็น Thai stick ที่มีชื่อเสียง เรื่องเล่าทั่วไปมักระบุว่ากรรมวิธีนี้มีต้นกำเนิดจากภาคตะวันออกเฉียงเหนือ แม้หลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ระบุพื้นที่อย่างชัดเจนยังมีจำกัด

บทความประวัติศาสตร์ของเราเกี่ยวกับ พัฒนาการของวัฒนธรรมกัญชาในประเทศไทยตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน ได้อธิบายรายละเอียดเกี่ยวกับยุคสงครามเวียดนามและการนำผลผลิตแปรรูปเหล่านี้ไปสู่ต่างประเทศ สำหรับผู้บริโภคในปัจจุบัน ข้อเท็จจริงสำคัญคือคำนี้หมายถึงวิธีการแปรรูปแบบดั้งเดิมที่ใช้กับพืชทรงสูงใบแคบ ไม่ใช่ชื่อสายพันธุ์เดี่ยวที่ขึ้นทะเบียนไว้

นอกจากนี้ ยังมีข้อมูลที่กล่าวกันว่าพันธุกรรมไทยคือรากฐานของสายพันธุ์ตระกูล Haze ยุคแรกเริ่ม ซึ่งแม้ผู้เพาะพันธุ์จะกล่าวถึงเรื่องนี้มาหลายทศวรรษ แต่เมื่อยังไม่มีการตรวจพิสูจน์พันธุกรรมจากยุคนั้น เรื่องนี้จึงยังคงเป็นเพียงคำบอกเล่าในวงการ มากกว่าข้อเท็จจริงทางพฤกษศาสตร์ที่มีเอกสารยืนยัน

ข้อค้นพบจากงานวิจัยจีโนมภูพานในปี 2025

ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่ชัดเจนเกี่ยวกับพันธุกรรมกัญชาไทยปรากฏในงานวิจัยที่ผ่านการประเมินโดยผู้ทรงคุณวุฒิ โดย Kamoltham และคณะ ในหัวข้อ “Whole-genome sequencing and SNP analysis of Thai Cannabis sativa cultivar ‘Hang Kra Rog Phu Phan’” ซึ่งตีพิมพ์ในวารสาร Biodiversitas ฉบับที่ 26(10) หน้า 4946 ถึง 4953 เมื่อวันที่ 28 ตุลาคม 2025 (DOI 10.13057/biodiv/d261010)

ข้อค้นพบสำคัญมีดังนี้:

• คณะนักวิจัยได้ถอดรหัสจีโนมทั้งตัวเป็นครั้งแรกของสายพันธุ์ดั้งเดิมของไทย ที่รู้จักกันในชื่อ “หางกระรอก” จากเทือกเขาภูพาน จังหวัดสกลนคร

• ทีมวิจัยตรวจพบความผันแปรของลำดับนิวคลีโอไทด์เดี่ยว (single nucleotide polymorphisms หรือ SNPs) ที่มีความเชื่อมั่นสูงราว 6.04 ล้านตำแหน่ง ซึ่งเป็นข้อมูลความแปรผันทาง DNA ที่ใช้จำแนกสายวิวัฒนาการของพืช

• สายพันธุ์นี้มีบันทึกทางประวัติศาสตร์ว่าเป็นสายพันธุ์ที่มี THC สูง ซึ่งสอดคล้องกับข้อมูลทางปฐพีวิทยาและพืชศาสตร์ที่อ้างอิงในงานวิจัย

• การเปรียบเทียบทางจีโนมพบความใกล้ชิดทางพันธุกรรมกับสายพันธุ์ที่มีสัดส่วน CBD เด่นอย่าง CBD Shark อย่างน่าประหลาดใจ ทั้งที่หางกระรอกมีองค์ประกอบทางเคมีที่แตกต่างกัน

ทั้งนี้ มีข้อพิจารณา 3 ประการ: ประการแรก การวิจัยนี้ศึกษาจากพืชเพียง 3 ต้นในศูนย์วิจัยแห่งเดียว จึงไม่อาจใช้เป็นตัวแทนของพืชทุกต้นในภาคตะวันออกเฉียงเหนือได้ ประการที่สอง คณะผู้วิจัยเน้นการถอดรหัสพันธุกรรมเป็นหลัก ไม่ได้ตรวจวิเคราะห์ระดับสารแคนนาบินอยด์จากตัวอย่างสดใหม่ แต่ใช้ข้อมูลทางเคมีจากงานวิจัยก่อนหน้า และประการสุดท้าย ข้อมูล DNA บ่งบอกถึงอนุกรมวิธานและการถ่ายทอดทางพันธุกรรม แต่ไม่ได้สะท้อนถึงกลิ่นหรือผลการตรวจวิเคราะห์ของช่อดอกที่ผ่านการบ่มแล้วในแต่ละรอบการเก็บเกี่ยว

สายพันธุ์พื้นเมืองไทยหมายถึงซาติวาเสมอไปหรือไม่?

สายพันธุ์ไทยดั้งเดิมมีลักษณะทางกายภาพตามแบบฉบับซาติวาอย่างชัดเจน เช่น ลำต้นสูง โปร่ง ใบเรียวบาง โครงสร้างดอกไม่แน่นทึบ และมีระยะเวลาการทำดอกที่ยาวนานกว่า 12 สัปดาห์ เพื่อให้สอดรับกับแสงแดดในเขตร้อน อย่างไรก็ตาม ตามที่อธิบายไว้ในบทความ ความแตกต่างระหว่าง sativa vs indica vs hybrid และ พื้นฐานความรู้เกี่ยวกับกัญชา sativa คำว่า indica และ sativa ถูกนำมาใช้เพื่ออธิบายโครงสร้างทางกายภาพของพืชแต่แรกเริ่ม ไม่ได้เป็นตัวกำหนดคุณสมบัติทางเคมี

งานวิจัยในวารสาร Biodiversitas ช่วยยืนยันข้อเท็จจริงนี้ เพราะสายพันธุ์ไทยดั้งเดิมที่มีสาร THC สูงกลับมีรหัสพันธุกรรมบางส่วนใกล้เคียงกับพืชที่มีสัดส่วน CBD เด่นจากต่างประเทศ ซึ่งเป็นมิติที่การดูลักษณะใบเพียงอย่างเดียวไม่อาจบอกได้ หากต้องการเข้าใจคุณลักษณะของสายพันธุ์อย่างแท้จริง การดูผลตรวจวิเคราะห์อัตราส่วนสารแคนนาบินอยด์และข้อมูลเทอร์ปีนจากห้องปฏิบัติการมีความสำคัญกว่าการใช้ชื่อหมวดหมู่ทั่วไป บทความของเราเรื่อง เทอร์ปีนในสายพันธุ์กลุ่มซาติวา ได้รวบรวมสารประกอบกลิ่นหอมหลัก และบทความ ความสำคัญของโปรไฟล์เทอร์ปีน จะอธิบายการทำงานของสารเหล่านี้เพิ่มเติม

วิธีจำแนกสายพันธุ์พื้นเมืองไทยแท้จากชื่อทางการค้า

การตรวจสอบสายพันธุ์พื้นเมืองจำเป็นต้องพิจารณาข้อมูลอย่างรอบด้าน โดยมีคำถาม 4 ข้อที่ช่วยคัดกรองได้:

• ปลูกที่ไหน และใครเป็นผู้ปลูก? ควรมองหาฟาร์ม วิสาหกิจชุมชน หรือแหล่งปลูกเฉพาะเจาะจง เช่น นครพนม หรือสกลนคร แทนการระบุเพียงกว้างๆ ว่า “Thai”

• มีบันทึกประวัติสายพันธุ์หรือไม่? โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมที่ได้มาตรฐานจะมีการบันทึกแหล่งที่มาของเมล็ดพันธุ์ต้นทางและรอบปีที่เก็บเกี่ยวอย่างชัดเจน

• มีการรับรองจากหน่วยงานอิสระหรือไม่? ใบรายงานผลการตรวจวิเคราะห์ (Certificate of Analysis หรือ COA) โครงการร่วมกับสถาบันการศึกษา หรือการขึ้นทะเบียนพันธุ์พืชอย่างเป็นทางการ เป็นหลักฐานที่มีน้ำหนักและน่าเชื่อถือ

• ข้อมูลการตลาดระบุเกินจริงหรือไม่? การกล่าวอ้างบนบรรจุภัณฑ์ว่าเป็น “ซาติวาไทยบริสุทธิ์ยุค 1970 แท้ดั้งเดิม” มักเป็นเพียงข้อความทางการค้ามากกว่าข้อเท็จจริงทางชีววิทยา

Siam Green Co ให้บริการ 5 สาขา ในประเทศไทย: Phrom Phong, Silom, Nana, Chinatown และ Chaweng ทีมงานของเราพร้อมให้คำแนะนำเกี่ยวกับข้อกำหนดตามกฎหมายและแบ่งปันข้อมูลทางพฤกษศาสตร์ของสายพันธุ์ต่างๆ ที่มีจำหน่ายภายในสาขา

คำถามที่พบบ่อย

กัญชาสายพันธุ์พื้นเมืองไทย (Thai landrace) คืออะไร?

คือสายพันธุ์กัญชาดั้งเดิมที่ปรับตัวตามธรรมชาติต่อสภาพดินและภูมิอากาศเขตร้อนของประเทศไทยมานานหลายทศวรรษ โดยได้รับการดูแลคัดเลือกพันธุ์จากเกษตรกรในท้องถิ่นโดยไม่ได้ผ่านห้องปฏิบัติการสมัยใหม่ แม้บันทึกทางประวัติศาสตร์จะยังมีไม่มากนัก แต่ในปัจจุบันเริ่มมีข้อมูลการถอดรหัสจีโนมที่ตีพิมพ์เผยแพร่แล้ว เช่น สายพันธุ์หางกระรอกภูพาน

Thai Stick คือชื่อสายพันธุ์กัญชาใช่หรือไม่?

ไม่ใช่ Thai Stick หมายถึงกรรมวิธีการบ่มและมัดดอกกัญชาเข้ากับก้านไม้ไผ่ที่ได้รับความนิยมในช่วงปลายทศวรรษ 1960 โดยใช้ผลผลิตจากสายพันธุ์พื้นเมืองท้องถิ่นที่หลากหลาย ไม่ได้จำเพาะเจาะจงว่าเป็นสายพันธุ์ใดสายพันธุ์หนึ่งเพียงสายพันธุ์เดียว

Thai sativa กับ Thai landrace คือสิ่งเดียวกันหรือไม่?

ไม่จำเป็นเสมอไป ในตลาดปัจจุบันมักใช้คำว่า “Thai sativa” กับสายพันธุ์ลูกผสมที่มีพันธุกรรมไทยเป็นส่วนประกอบในสายตระกูล ในขณะที่สายพันธุ์พื้นเมืองแท้ (landrace) หมายถึงกลุ่มประชากรพืชรุ่นพ่อแม่ที่มีการผสมเปิดและเติบโตปรับตัวในท้องถิ่นมาอย่างยาวนาน

กัญชาที่ปลูกในประเทศไทยถือเป็นสายพันธุ์ไทยโดยอัตโนมัติหรือไม่?

ไม่ใช่ ฟาร์มและสถานที่ปลูกที่ได้รับอนุญาตหลายแห่งในไทยปลูกสายพันธุ์สากลที่มีต้นกำเนิดจากอเมริกาเหนือหรือยุโรป สถานที่ตั้งของแปลงปลูกหรือโรงเรือนไม่ได้เปลี่ยนต้นกำเนิดทางพันธุกรรมของเมล็ดพันธุ์

ดอกกัญชาถูกกฎหมายในประเทศไทยหรือไม่?

กระทรวงสาธารณสุขได้ปลดกัญชาออกจากบัญชียาเสพติดให้โทษประเภท 5 เมื่อวันที่ 9 มิถุนายน 2022 และตามประกาศกระทรวงฉบับลงวันที่ 26 มิถุนายน 2025 การจำหน่ายดอกกัญชาในเชิงพาณิชย์จะต้องปฏิบัติตามกฎเกณฑ์ภายใต้กรอบทางการแพทย์ ข้อกำหนดเมื่อเดือนมิถุนายน 2022 ที่จำกัดการจำหน่ายแก่ผู้ที่มีอายุต่ำกว่า 20 ปี ได้รับการปรับปรุงตามเกณฑ์ปี 2025 จึงควรศึกษาประกาศกระทรวงฉบับล่าสุดโดยตรง ทั้งนี้ กฎระเบียบอาจมีการปรับปรุงเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ โปรดตรวจสอบประกาศล่าสุดจากกระทรวงสาธารณสุขเพื่อรับทราบข้อกำหนดที่เป็นปัจจุบัน

---

อัปเดตข้อมูลล่าสุดเมื่อวันที่ 28 ตุลาคม 2026 กฎระเบียบเกี่ยวกับกัญชาในประเทศไทยมีการเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่องนับตั้งแต่ปี 2022 บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ข้อมูลความรู้ทั่วไปตามข้อเท็จจริง ณ วันที่ระบุ ไม่ถือเป็นคำแนะนำทางกฎหมาย แหล่งข้อมูลอ้างอิง: Sommano et al. (2022), Journal of Cannabis Research 4:10, DOI 10.1186/s42238-022-00121-4; Kamoltham et al. (2025), Biodiversitas 26(10):4946-4953, DOI 10.13057/biodiv/d261010; ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (2022, 2025)